ORTA ASYA TRK KENT MODELLER ZERNE BR TPOLOJ DENEMES(VIII. YZYILDAN XIII. YZYILA KADAR) 

ZET 
Bu aratrmann amac; VIII.-XIII. yzyl zaman aralnda, Orta Asya Trk siyasal-ynetsel egemenlik corafyasnda organize yerleme ve ulam sistemi meknsal yansmalar olarak rgtlendii ngrlen Orta Asya Trk kent modellerinin zaman-mekn deiimi kapsamnda ilevsel-meknsal niteliklerinin tanmlanmasdr. Aratrmann dayanak noktas; Orta Asya corafyasnn zgn koullar, Trk kltrndeki askeri kkene dayanan Hakan ya da ordu yerleim gelenei, gebe-yerleik yaam ortaklk ya da farkllklar ve inan sistemindeki deiim-dnm srecinin Trk kentlerinin meknsal kurgusu ya da organizasyonlar zerinde biimlendirici ya da ynlendirici etkileri olduudur. Aratrmada, kitabe, metinler ve mitolojik kaytlar gibi Orta Asya Trk kltr tarihinin zgn kaynaklarnn, etnografik-arkeolojik bulgular eliinde ayrntda irdelenmesi ve elde edilen bulgularn harita ve planlar zerine aktarlmasna dayanan bir metodoloji kurgulanmtr. 

1. GR
dayanan Hakan ya da ordu yerleim gelenei, Bu aratrmann amac; VIII.-XIII. Yzyl zaman gebe-yerleik yaam ortaklk ya da farkllklar ve aralnda, Orta Asya Trk siyasal-ynetsel egemenlik inan sistemindeki deiim-dnm srecinin Trk corafyasnda organize yerleme ve ulam sistemi kentlerinin meknsal kurgusu ya da organizasyonlarmeknsal yansmalar olarak rgtlendii ngrlen zerinde biimlendirici ya da ynlendirici etkileri Orta Asya Trk kent modellerinin zaman-mekn olduudur.  deiimi kapsamnda ilevsel-meknsal niteliklerinin tanmlanmasdr. Bu varsayma dayal olarak, aratrma kapsamnda 
Orta Asya Trk kent modellerinin slm ncesi ve Aratrmann dayanak noktas; Orta Asya corafya-slm sonras Trk kent modelleri olmak zere iki snn zgn koullar, Trk kltrndeki askeri kkene  balk altnda irdelenmitir. 
K. zcan Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi (VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar) 
Aratrmada VIII.-XIII. yzyl zaman aralnn seilmesinin nedeni, Trk yerleme kltr tarihinde, gebe/yar-gebe yaam dzeninden yerleik yaama gei ve aman/Budist inan sisteminden slm inancna geigibi kkl sosyal-kltrel deiim/dnmlerin meknsal etkilerinin sz konusu yzyllara tarihlenmesidir. 
Aratrmada, kitabe, metinler ve mitolojik kaytlar gibi Orta Asya Trk kltr tarihinin zgn kaynaklarnn, etnografik-arkeolojik bulgular eliinde ayrntda irdelenmesi ve elde edilen bulgularn harita ve planlar zerine aktarlmasna dayanan bir metodoloji kurgulanmtr. 

2. TEMEL KAVRAMLAR 
Orta Asya 
Bu aratrma kapsamnda Orta Asya kavram ile tanmlanan corafya, VIII. yzyl ve XIIII. yzyl zaman aralnda; 
 
batda; ran-slm Devletleri ile siyasal-askeri ve kltrel temas blgelerini oluturan Aral Gl ve Amu Derya-Sri Derya vadilerini kapsayan Mavera n nehir ve Horasan yreleri, 

 
gneyde; Hint kltr blgesi ile snrlartanmlayan Talas Ovas, Tarm ve u-li havzalar, Issk ve Lob-Nor glleri, 

 
kuzeyde; Altay-Pamir ve Tien-ian Sradalar, Baykal Gl ve Yenisey-rti Vadileri, 

 
douda; Balka Gl ile Orhun-Selenge-TulaVadileri/Yedi Su-tken yresi ve in mparatorluu snrlarndaki Chou-yan ya da Hun kayna olarak adlandrlan Kan-Su Havzas ile tanmlanan Trk siyasal-ynetsel egemenlik blgesidir (ekil 1). 



Kent Modeli 
Bu aratrmann bak as kapsamnda kent modeli kavram ile anlatlmak istenen, Orta Asya Trk egemenlik corafyasnda rgtlenen yerleme ve ulam sistemi organizasyonu kapsamnda rgtlenen Trk kentlerinin mekn organizasyonlarnbiimlendiren ya da benzer veya farkl klan, dnemin askeri-siyasal koullarndan, sosyal-kltrel-ekonomik yaplanmalara, corafyann zgn koullarndan gebe-yerleik yaam biimi farkllklarna dek uzanan bir dizi deikenin, Trk kentlerinin meknsal kurulu ve tarihsel evrim srecini tanmlamaya ynelik kurgulanan simgesel anlatmlardr. 

Orta Asya Trk Kenti 
Burada ortaya konulan Orta Asya Trk kenti kavramile VII.-XIII. yzyllarda Orta Asya Trk egemenlik corafyasnn zgn koullar altyapszerinde; Trk-in ikili askeri-siyasal koullar, dnemin uzak mesafe ticaret etkinlikleri, Arap-slm ve Trk-aman/Budist toplumlar arasnda karlklsosyal-kltrel ilikiler a ve gebe ya da yaryerleik veya yerleik yaam biimi gibi sosyalekonomik kkenlere dayanan yerleme pratiklerinin etkisinde biimlenen ve zaman-mekn deikenleri kapsamnda farkllklar gsteren Trk yn hakim mekn organizasyonlardr. 

3. TARHSEL ARKA PLN 
Trk Kltrnde Yerleik Yaama likin Kantlar 
Trk kltrnde yerleik yaama ilikin ilk kaytlar; [1]; Hun hakan Ts-k Meng-Sn tarafndan M.. 
IV. yzylda Chou-yan ya da Hun kayna olarak tanmlanan Hun-in siyasal-askeri snr blgesindeki Kan-Su vadisinde dini-siyasal-ynetsel merkez/bakent olarak kurulan Ku-Tsang / Ejder kenti ile Orhun yresi ve Altay Dalarna uzanan askeri yol zerinde konumlanm Hun hakanTeomana atfedilen Touman Cheng kalesinin varlna ilikindir (ekil 1). 
Hun anda Trklerin Budist inan sistemini benimsedii ve ejder motifinin Budist felsefede kutsal kabul edildii gznne alnrsa [2]; kurulan kentin ejder motifine atfen adlandrlmas, dinsel yaplanmalarn Trk yerleik yaam kltr zerinde etkisini ortaya koymaktadr. 
Hun ve Gktrk anda in ile kurulan ekonomik faaliyet ve al-veri ilikileri kapsamnda dneme ilikin kaytlar irdelenirse, tohumluk buday ve tarmsal ara-gere alm-satmna ilikin metinler [3], Yenisey havzasnda Ak-Tura ve T-T su kanallarnn varlna [4] ve Altay Dalarnda demir ocaklar iletildiine ilikin arkeolojik-etnografik buluntularn varl[5], yerleik ya da -en azndan- yar-yerleik yaam geleneinin proto-Trk olarak kabul edilen Chou/Hun hanedanna dek uzandn dndrmektedir. 

Gebe-Yerleik Yaam Ortaklk ya da Farkllklar
Bu noktada, Orta Asya Trk kltr tarihi zerine yaplan aratrmalarda [6], Hun ve Gktrk alarnn gebe ve aknc yaam dnemi olarak kabul edildiine ilikin tespitler, tarmsal retim faaliyetlerinin varlna ilikin buluntular yerleik ya da yar-yerleik yaam kltr asndan deerlendirilirse; Trklerin yaz dnemlerinde yaylak alanlarnda gebe ve aknc, k dnemlerinde ise klak alanlarnda yar-yerleik olmak zere ikili yaam biimine sahip olduu sylenebilir. 
Nitekim Gktrk ana tarihlenen kitabeler incelenirse; ..Amga kurganda kladm.... [7], ...tken yerinde kladm... [8], ...yeil yayla yaylam, kzl kaya klam.... [9] ve ...yapraklaa yaylam, kulu aa klam... [10] gibi ifadeler, Trklerin iklimsel koullara dayal olarak yaylak ve klak alanlarolmak zere mevsimlik yer deitirme geleneine kapsamnda ikili yaam biimine sahip olduunu dorular niteliktedir. 
Ancak, yine Gktrk ana tarihlenen kitabelerde; 
....tken ormannda oturup kervan ve kafile gnderirsen hibir mihnet ve zaruretin olmaz.... [11]

K. zcan Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi (VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar) 
ya da ...Douda Kadrgan ormannn tesine kadar Trk milletini kondurup, yerletirdik, nizam ve intizama koyduk. Batda Keng-Tarmana kadar Trk elini kondurup, yerletirdik, nizam ve intizama koyduk.... [12] biimindeki ifadeler, Trklerin ikili yaam biimine sahip olmakla birlikte, yerleik yaama bak alarn ve isteklerini ortaya koymaktadr. Ancak, Trk toplumsal dzeni iinde yerleik yaama gei zerinde toplumun her kesiminin katld bir ezemin ya da ortak paydann varolduu da sylenemez. 
Bu noktada, M.S. VII. yzylda Dou Gktrk hakanKi-Min Kaan ve Tu-lan Kaann kent kurma dncelerine [13] ya da yerleik yaama gemek isteyen Trk hakan Bilge Kaana veziri Tonyukukun muhalefet ettiine ilikin kaytlar [14]; Orta Asya Trk toplumsal dzeni iinde yerleik yaama ilikin ikilemi ortaya koymas bakmndan dikkat ekicidir. Dolaysyla Hun ve Gktrk alaryerleik yaam kltrnn tarihsel kkenleri asndan, gebe yaam dzeninden yar-yerleik yaam dzenine gei dnemi olarak tanmlanabilir. 
Nitekim, Trk devlet anlaynda l ad verilen lke topraklarnn hanedan yeleri arasnda paylatrldna ya da yaylak ve klak alanlarnn Trk boylarna verilmek yoluyla tahsis edildiine ve kentlerin yakn evresindeki zel bakm gerektiren ba ve bahelerin vergi muafiyetleri verilmek yoluyla zel mlkiyete brakldna ilikin toprak alm-satm veya kiralama senetleri ya da vergi kaytlar niteliindeki hukuk belgelerin Uygur dnemine tarihlenmesi [15], Orta Asya Trk toplumunda tarmsal retim faaliyetleri ve zel mlkiyet sahiplilii gibi rgtlenmi yerleik yaam dzeninin Uygur dneminde gerekletiini ortaya koymaktadr. 

4. ORTA ASYA TRK KENT AI ve ULAIM SSTEM
Bu aratrma kapsamnda, Orta Asya Trk kentleri, VII.-XIII. yzyl zaman aralnda Orta Asya Trk siyasal-ynetsel egemenlik corafyasnda rgtlendii ngrlen kent ann meknsal yansmalar olarak deerlendirmektedir. 
Dolaysyla Orta Asya Trk kentlerinin mekn organizasyonlar ve evrim sreci deerlendirilmeden nce, sz konusu dnemde Orta Asya Trk kent ann ortaya konulmasnn gerektii dnlmektedir. 
Bu noktada kuramsal temelde bir tanmlama getirilirse [16], bu aratrma kapsamnda kent a kavram ile kastedilen; tarihsel bir arka plana dayanan ya da yansmalarn tayan veya aktaran belirli ve tanmlbir corafya zerinde, tarihsel sre iinde dnemsel farkllk ve deiimlere kar evrim ya da gelimelere ak, siyasal ve ynetsel egemen bir merkezi gcn denetim ya da otoritesi altnda, askeri ve stratejik gereksinim ve koullara balsavunma sistem ve teknolojisine sahip, ilevsel bir kademelenme ya da uzmanlama gsteren, sosyal-kltrel-dinsel rgtlenmeler ile retim-datm sistem ve teknolojilerine dayanan, karlkl sosyal ve ekonomik ilikiler iinde bulunan krsal ve kentsel yerleme kmelerinin oluturduu meknsal rgtlenmelerdir. 
Bu kuramsal aklamadan hareketle; VII.-XIII. yzyllar Orta Asya Trk egemenlik dnemi kent ann, corafyann zgn koullar, Trk-in ikili askeri-siyasal-ekonomik ilikiler a ve in-Orta Asya-Hindistan-Avrupa milletleraras uzak mesafe ticaret potansiyelinin yansmas olarak organize edildii sylenebilir [17]. Bu organizasyon iinde, kent ann meknsal yansmalar olarak tanmlanan kentler dizgisinin, ilevsel ve meknsal farkllklara dayalolarak kademelenme gsterdii dnlmektedir.  
Buradan hareketle, Orta Asya Trk egemenlik dnemi kent a; siyasal-ynetsel merkezler, retim-datm merkezleri, askeri-stratejik merkezler, dinsel yaplanma merkezleri, Hatun yerlemeleri ve tarmsal retim merkezleri ilevindeki kyler olmak zere kademelendirilebilir. 

Siyasal-ynetsel merkezler; bakent ya da eyalet merkezleri 
Orta Asya Trk devlet gelenekleri kapsamnda her biri Hakan soyundan gelen bir prensler ya da yerel yneticilerden seilen umum valiler veya snr blgelerinde askeri valiler tarafndan idare edilen Ordu-balk ya da Be-balk veya Nomlug Trlg-Balk gibi idari birim ya da eyalet merkezleridir [18]. 

retim-datm merkezleri a) Ticaret/zanat ya da madencilik merkezleri 
Dnemin milletleraras uzak mesafe ticaret ilikilerine dayalolarak sosyal-ekonomik kurumlar ile rgtlenmiHami ipekilik, Turfan dokumaclk gibi belirli zanat/ticaret ya da Minusinks/Demirciler kenti, Baykend/Bakrclar kenti, Yen-kend (Bakr kale) ve Bakr-balk/Bakrlg gibi demircilik ve bakrclk gibi madencilik faaliyetlerinde uzmanlam merkezlerdir [19]. 

b)Kervansaray ya da ribt yerlemeleri 
Hakanlar tarafndan dou-bat ynnde uzanan pek yolu ile kuzey-gney ynnde uzanan Krk yolu gibi uzak mesafe ticaret yollarzerinde, ticaret hayatnn gelimesine dayal olarak belirli mesafelerle konumlanm, drtgen formda koruma duvarlar ile evrelenmi ve sre iinde ekonomik faaliyetlerin gelimesine dayal olarak yerleme alanlarna dnerek, art blgesi iin sosyal-ekonomik ekim merkezi ilevini kazanm konaklama merkezleri niteliindeki kervansaraylar veya ribtlardan gelien yerlemelerdir [20]. 

c) Pazar yerlemeleri 
Orta Asya corafyasnda kuzey-gney ynnde uzanan Krk yolu ile dou-bat ynnde uzanan pek yolu gzerghlarzerinde ya da yaylak-klak alanlararasnda konumlanm, tarmsal-hayvansal rnlerin alm-satm faaliyetlerinin gerekletirildii belirli zaman aralklarnda ve geici nitelikli olarak kurulan blgesel pazarlardan, yerleik yaama gei srecinde daimi yerlemelere dnerek ticaret merkezleri ilevi kazanan Cuma pazar, Ordu pazar, At pazar ve al pazar gibi pazar yerlemeleridir [21]. 

d) letiim-haberleme merkezleri 
Orta Asya Trk dnemi yerleme ve ulam sisteminin meknsal unsuru olan ticaret ve askeri yollar zerinde belirli mesafelerle konumlanm, temelde devlet belgelerinin hzl tebliini amalamakla birlikte aynzamanda tccar kervanlarna konaklama imkn da salayan iletiim-haberleme merkezleri ilevindeki posta istasyonlardr [22]. 

Askeri-stratejik merkezler 
Milletleraras ticaret yollarnn gvenliinin salanmas ya da askeri organizasyon merkezleri gibi askeristratejik ileve sahip olmakla birlikte iaret veya gzetleme kulesi olarak istihbarat ilevi de tayan askeri-siyasal snr blgelerinde konumlandrlmTou-man cheng veya Amga kurgan ya da Tok-kale gibi kale yerlemeleridir [23]. 

Dinsel yaplanma merkezleri 
slm ncesi Budist inan sisteminin  meknsal yansmas olarak mstahkem mevkilerde ina edilmi ya da kayalara oyulmuvihara adverilen Budist manastr veya mabed ya da tapnaklarla donatlm dinsel faaliyet merkezi ilevindeki Karahoca/dikut ya da slm sonrasnda eren ya da dervi adverilen alt inanlar liderlerinin kurduu tekke/zaviyeler evresinde gelien Evliya Ata/Talas gibi dinsel merkezlerdir [24]. 

Hatun kentleri 
Trk yaam felsefesinde gvenlikleri byk nem tayan kadn ve ocuklarn, zellikle sava dnemlerinde, korunmalar iin kuy ad verilen doal koullarile gvenlik/korunma olana salayan sarp-dalk blgelerde kurulan Hatun-sn ya da Hatun-balk gibi hatun kentleridir [25]. 

Tarmsal retim merkezleri veya ky yerlemeleri 
Orta Asya corafyasnda, kentsel yerlemelerin art blgelerinde, toprak ve tarmsal ara-gere yardmyaplmas yoluyla gebe ya da yar gebe topluluklarn iskn edilmesiyle kurulmu tarmsal/hayvansal retim merkezleri niteliindeki ulu ad verilen kylerdir [26]. 

5. ORTA ASYA TRK KENTNDE MEKNSAL ORGANZASYON 
Burada Orta Asya Trk kent modellerine ilikin olarak, aratrma kapsamnda ortaya konan inan sistemi farkllklarnn ya da deiim-dnm olgusunun kentsel mekn organizasyonlar zerinde biimlendirici ya da belirleyici etkileri olduu varsaymna dayanlarak, Orta Asya Trk kent modelleri slm ncesi ve slm sonras kent modelleri olmak zere iki balk altnda irdelenecektir. 

5.1. slm ncesi Trk Kent Modeli 
slm ncesi Orta Asya Trk kentlerinin meknsal kurgusu irdelenirse [27], Hakan/ordu gelenei ve Budist felsefesindeki kozmik inanlar boyutunda temr kazug ad verilen dnyann merkezinde bulunduuna inanlan datemsil eden suni tepeler zerinde kurulan Hakan saray ya da ordugh merkez olmak zere dik al yol sistemi ve kare pln esasna gre rgtlendii sylenebilir (ekil 2, ekil 3, ekil 4). 
Buradan hareketle, slm ncesi Orta Asya Trk kentlerinin meknsal kurgusunu biimlendiren dinamiklerin; ordu ad verilen askeri kkenlere dayanan Trk Hakan gelenei ile Budist felsefedeki kozmik inanlara dayand anlalmaktadr. 
slm ncesi Orta Asya Trk kentleri yukarda tanmlanan meknsal nitelikleriyle kimi aratrmaclar 
[28] tarafndan Roma dnemi Castrum Romanum [29]yerleme dzenine benzetilmekle birlikte, gerekte meknsal unsurlarnn her birinin Budist felsefedeki imgelerin meknsal yansmas olarak anlam kazandanlalmaktadr. Nitekim,  Trk kentlerinin kare pln esasna gre biimlenen formu yeryzn, kentleri evreleyen su hendekleri denizleri, surlar ve kuleleri dalar, kentlerin ortasnda yer alan suni tepeler ise kozmik inanta temr kazug ad verilen kutup yldzn temsil etmektedir [30]. 
Uygur dnemine tarihlenen mitolojik kkenli gelenekler irdelenirse; Trk kentlerinde veya tarmsal retim merkezleri niteliindeki kylerde, yerlemelerin ortasnda ehrin/kyn direi ad verilen bir direk dikildiine ve belli zamanlarda kurbanlar adandna ilikin kaytlar [31], temr kazug geleneinin, Trk kentlerindeki nemini gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. 
Orta Asya Trk kentlerinin meknsal kuruluu [32]; suni bir tepe zerinde ina edilen hkmdar saray ya da orduodak olmak zere balayan yerleim srecinin, Trk oymak ya da boylarnn ordu evresinde gruplar halinde adrlar kurmalar ve sre iinde adrlarn taya da aa veya kil ya da kamtan oluan balk malzemeden yaplm bir ya da iki katl kalc konutlara dnmesi ve savunma duvarlarile evrilmesiyle tamamlanmtr. Nitekim Orta Asya Trk kentlerinin yerleme alan olarak tanmlanan balk kelimesinin kkeni de konutlarn yap malzemesi olan balk kelimesine dayanmaktadr [33]. 
Orta Asya Trk toplumsal rgtlenme dzeni asndan bir deerlendirme yaplrsa, gebe yaam geleneine sahip Trklerin, yerleik yaama gei srecinde kentlerde boy farkllklarna gre gruplar halinde yerletiine ilikin  kaytlar [34], aile ya da akrabalk 
K. zcan Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi (VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar) 

ekil 2. slam ncesi Orta Asya Trk kent modelleri 

K. zcan Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi (VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar) 

balarnn Trk yerleim kltr ve mekn organizasyonlar zerinde etkili olduunu dndrmektedir. 
Orta Asya Trk kltr ana ilikin kitabe ve efsaneler gibi tarihi kaytlardan varl belirlenebilen ilk Trk kentleri [35]; VIII. yzylda (M.S. 757-8) Uygur hkmdar Tengride Bolml tmi Bilge Kaan tarafndan Selenge-Orhun vadilerinde in ve Sogdlu mimarlara kurdurulan hakan saray ya da ordughnn bulunduu kent anlamna gelen Ordubalk, Moyun-or Noyan tarafndan kurdurulan zengin kent anlamnda Bay-balk ve Gktrk kitabelerinden Tola nehri kysnda kurulduu anlalan dou kenti anlamnda gelen Togu-balk kentleridir (ekil 1). 
Trk kentlerinin kuruluunda in ve Sogd asllmimarlarn kullanldna ilikin kaytlar, Trk yerleik yaam kltr asndan ekici olarak deerlendirilmektedir. Nitekim dneme ilikin kitabelerden [36], Trk hakanlarnn kent kuruluunun yan sra saray ya da abide veya trbe gibi antsal yap ina faaliyetlerinde de in ve Sogd asll mimar ve sanatkrlarkulland dikkate alnrsa; Gktrk dneminde Trklerin kent kurma dzeyinde yerleik yaama katlmakla birlikte, bir kentin mekn organizasyonunu tanmlayabilecek ya da kurgulayabilecek dzeyde yerleik yaam kltrne sahip olmadklar sylenebilir. 
Uygur dneminde Trk Hakan kenti/bakenti ilevindeki Ordu-balk/Karabalsagun kentine ilikin arkeolojik aratrma bulgular irdelenirse [37]; Orhun-Selenge vadisinde, eitli yrelerden getirilen Trk topluluklarnn iskn edilmesiyle kurulan Ordu-balk kentinin yaklak 7x2.5 km alana yayld belirlenmitir (ekil 3). Uygur dnemine tarihlenen seyahtnmelerde [38], suni bir tepe zerinde konumlanmordu ad verilen hakan sarayodak olmak zere gelitii anlalan kentin krsal yerlemelerden oluan geni bir tarmsal art blgeye sahip olduuna ilikin kaytlar, Uygur dneminde yerleik yaam kltrnn ulat gelime dzeyini gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. 
Orta Asya Trk kentlerinin meknsal geliim sreci ve tarihsel kkenleri asndan ele alnrsa [39]; Trklerin Ta-kend, z-kend, Semiz-kend veya Sagr-balk, libalk gibi yeni kentler kurmann yan sra Karaar, Kumul ve Kou gibi fethedilen kentleri de yeniden imar ettikleri grlmektedir. Nitekim X. yzyla ilikin seyaht anlatlarnda, Uygur hakanlarnn yazlk merkezinin Penci-kend ya da Be-Balk, klk merkezinin ise Kao-Chang ya da dikut kenti olduu, su kanallar ve deirmenler ile sulanan ba ve bahelerle evrili dikut kentinde, elliden fazla Budist mabed bulunduuna ilikin kaytlar [40], dikut kentinin dinsel merkez ilevine sahip olduunu ortaya koymaktadr (ekil 3). 
Burada dikkat ekici nokta, Trklerin yerleik yaama gemekle birlikte, Be-balk yazlk ve dikut klk olmak zere mevsimlik yer deitirme kltr mirasn korumu ya da srdrm olmalardr. Nitekim bu gelenek, XII.-XIII. yzyllarda balayan Mool istilasnn neden olduu g hareketi sonunda, Anadolu corafyasna dek tanmtr. 
Buraya kadar aklanan meknsal kurguya dnk zmlemeler, Orta Asya Trk kentinin meknsal unsurlarnn tanmlanmasna dnk irdelenirse [41]; 
a) ordu; aman/Budist inannda temr kazug olarak adlandrlan suni tepe zerinde konumlanm hakan sarayile beylerin ikametghlarnn bulunduu surlarla evrili alan, b) balk; ordu evresinde yaylm konut alanlarnieren ve hendek, sur ve kulelerle evrilmi yerleim alan, c) ky; ticaret/zanat faaliyetlerinin gerektirdii ak ve geni mekn ihtiyac ile gvenlik unsurlarna dayalolarak kent surlar dnda konumlandrlan pazar alanlar olmak zere  unsurdan olutuu ve kentlerin evresinin de ba-bahe ilevindeki iftliklerden oluan tarmsal nitelikli alanlarla evrelendii anlalmaktadr. 
Yukarda sralanan meknsal unsurlarn kent planlarzerinde irdelenmesi yoluyla slm ncesi Orta Asya Trk kent modeli zerine bir tipoloji denemesine gidilirse [42]; slm ncesi Trk kentlerinin ordu adverilen i kalelerin kentsel mekn organizasyonu iindeki konumsal niteliklerine gre  farkl yerleim tipolojisi gsterdii sylenebilir (ekil 2, ekil 3, ekil 4). 
A tipi kentler; Ordu-balk/Karabalsagun ve dikut/Karahoca gibi, Hakan ve beylerin ikmetghilevindeki saray ya da kararghn yer aldordu adverilen i kalelerin kentlerin fiziki olarak merkezi bir noktasnda konumland kentlerdir. 
B tipi kentler; Yengi-balk, Can-balk ve Kuz-balk/Ak-Beim, ordu ad verilen i kalelerin kentlerin bir kesinde ve kent surlarna bitiik olarak konumland kentlerdir. 
C tipi kentler; Be-balk/Penci-kend gibi, i kalelerin derin vadi ya da nehirler ile yerleim alanndan ayrld kentlerdir. 

6. ORTA ASYATRKKENTNDE MEKNSAL EVRM 
Orta Asya Trk kentinde meknsal evrim balaltnda, VII.-VIII. yzyllarda Orta Asya Trk egemenlik corafyasnda slmiyetin benimsenmesi ve yaylmas ile slm kltr ve medeniyet kurumlarnn Trk kentlerinin meknsal organizasyonlarna eklemlenmesinin, Trk kentlerinin meknsal kurgusu zerinde ortaya kard etkiler irdelenecektir. 
slm SonrasTrk Kent Modelleri 
slm sonrasOrta Asya Trk sanat tarihi zerine yaplan aratrmalar irdelenirse; IX. yzyldan itibaren 
K. zcan Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi (VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar) 
Orta Asya Trk kent medeniyeti zerinde etkisini gstermeye balayan slm inan sisteminin, ilk meknsal yansmalarnn dinsel kurumlar zerinde olduu ve ulucami ya da namazgh gibi slm kurumlarn kent formuna eklenmeye balad anlalmaktadr [43]. 
slamlama srecinin Orta Asya Trk kentleri zerindeki bir baka yansmasnn toponomi alannda gerekletii ve Trk toponomisinin ran-slm kltr etkisinde etimolojik deiime uradgzlemlenmektedir. Bu erevede, Orta Asya Trk kentindeki ordu, balk ve ky olarak adlandrlan meknsal unsurlar; erk ya da ahmedek veya khendz, ehristn ve rabd olarak deimitir [44]. 
Bu evrim srecinin Orta Asya Trk kentleri zerindeki ilk meknsal yansmalarnn [45], buyan ad verilen Budist rahipler ve yolcularn konaklamasya da tp ve din eitimi gren renciler ve otac ad verilen hekimlerin yerletii, Trk Hakan ya da hatunlartarafndan vakf olarak yaptrlan ve vergiden muaf tutulan Budist klliyeler veya vihara ad verilen manastrlar zerinde olduu anlalmaktadr. Bu srete, bir taraftan Budist klliyeler slm klliyelere dntrlrken, dier taraftan da mescid-trbe ikilisi biiminde mekna yansyan yeni slm klliyeler ortaya kmtr. 
slmiyet ncesinde meknsal kurgusu Hakan saraynn bulunduu ordumerkez olmak zere rgtlenen Orta Asya Trk kentleri, slmlama srecinde ulucami ya da medrese gibi slm kurumlarn kentsel mekn organizasyonlarna eklemlenmesiyle, slm inan sisteminin kentsel mekn organizasyonlarzerinde egemen ya da belirleyici unsuru olarak slm klliyeler odak olmak zere gelimeye balad anlalmaktadr (ekil 5). 
Orta Asya Trk kentlerinin meknsal organizasyonu zerinde dikkat ekici gelime [46]; Budist tapnaklar

ekil 5. slam sonras Orta Asya Trk kent modelleri 
zerinde yaplandrlan camilerin sre iinde kentsel nfus artna ve kentlerin surlarla evrili olmasnn yaratt kentsel mekn yetersizlii gibi demografik ve fiziki koullara bal olarak, XI. ve XIII. yzyllarda kent surlar dndaki rabd ad verilen blgede ina edilen yeni camiler odak olmak zere gelimeye balamas ve ordu odakl kent merkezinin yer deitirmesi ve kentlerin sur dna yaylmas olarak deerlendirilmektedir. 
Bu meknsal evrim srecinin kent modeli zerindeki yansmalar irdelenirse, slmlama srecinin meknsal etkileri kapsamnda iki farkl yerleim tipolojisi gsterdii sylenebilir. Buna gre; slmiyet sonrasnda slm klliyelerin kent merkezinde konumland Trk kentleri A tipi kentler, demografik ve fiziki koullara bal olarak slm klliyelerin kent surlar dnda konumland Trk kentleri de B tipi kentler olarak tanmlanmtr (ekil 5). 

7. SONU 
Orta Asya Trk egemenlik corafyasnda VII.-XIII. yzyllarda dnemin sosyal-ekonomik ve askerisiyasal koullarna dayal olarak rgtlendii anlalan yerleme sisteminin meknsal yansmas olarak, Trk kentlerinin ordu, balk ve ky olarak tanmlanabilecek meknsal unsurlarnn, slmiyetin Trk kent kltrne katlmas sonucu deiim/dnm srecine girdii anlalmaktadr. 
slmiyetin ortaya kt VII.-VIII. yzyllarda, Orta Asya Trk kentleri askeri-siyasal boyutta Hakan ya da ordumerkezli, sosyal-kltrel boyutta ise Budistamanist inan sistemine dayanan mabed ya da tapnaklar evresinde gelien bir meknsal dzene sahip iken, IX.-XIII. yzyllarda Orta Asya Trk egemenlik corafyasnda slmiyetin yaylmas ve benimsenmesi ile slm kurumlarn kent yaamna katlmassonucu, cami-medrese ya da mescid-trbe gibi slm kurum ve yaplanmalar odak olmak zere meknsal dnm srecine girmitir. 
Baka bir ifadeyle; sosyal-kltrel-ekonomik kent yaamnn slm kltr etkisinde yeniden biimlenmesi ve slm kent kurumlarnn kentsel mekn kurgusuna katlmas ile Orta Asya Trk kentlerinin amanist/Budist inan sistemi ve Hakan/Ordu geleneine dayanan geleneksel mekn emalar evrime uramtr. Bu noktada VII-XIII. yzyl zaman aralnda Orta Asya Trk kentlerinin geirdii meknsal evrimin dinamikleri kentsel evrim sreci kapsamnda deerlendirilirse; dinsel inan sistemindeki deiim/dnmn sosyal-kltrel-ekonomik yaam biimi ve mekn organizasyonlar zerindeki belirleyici/ynlendirici etkileri olduu grlmektedir. 
Dolaysyla bu aratrmann temel bulgusunun, VII
XIII. yzyl zaman aralnda Orta Asya Trk kentlerinin meknsal organizasyonlarnn slm ncesi ve slm sonrasolmak zere ikili bir meknsal yapgsterdii ve Trk kentlerinin meknsal evrim srecinde temel belirleyici unsurun slm olgusu olduu sylenebilir. 

